Kompenzacijski mehanizmi

Tri čimbenika određuju krvni tlak: količina krvi koju srce ispumpava, volumen krvi u krvnim žilama i kapacitet krvnih žila.

Što je veća količina krvi koju srce ispumpava u minuti (minutni volumen srca) to je krvni tlak viši. Količina krvi koja se izbacuje iz srca smanjena je ukoliko srce kuca sporije, ako su kontrakcije srca oslabljene, što se na primjer događa nakon preboljelog srčanog udara (infarkta). Mali minutni volumen srca također može prouzročiti i izuzetno brzi rad srca koji može smanjiti učinkovitost crpne funkcije srca. Sličan učinak mogu imati i drugi poremećaji srčanog ritma.

Što je veća količina krvi u cirkulaciji to je krvni tlak viši. Gubitak krvi zbog dehidracije ili krvarenja može smanjiti volumen krvi i sniziti krvni tlak.

Što je manji kapacitet krvnih žila to je krvni tlak viši. Radi toga proširenje (dilatacija) krvnih žila snižava krvni tlak, a sužavanje (konstrikcija) ga povisuje.

U ljudskom tijelu postoje detektori (senzori), ponajviše se nalaze u vratu i prsnom košu, koji trajno nadziru krvni tlak. Ukoliko otkriju promjene uzrokovane u bilo kojem od navedena tri čimbenika senzori odmah aktiviraju preostale regulacijske čimbenike da kompenziraju nastalo stanje i tako održe krvni tlak ravnomjernim. Živci šalju signale iz tih senzora i iz moždanih centara u nekoliko ključnih organa:

  • u srce, da prilagodi brzinu rada i snagu srčanih otkucaja (tako se mijenja količina ispumpane krvi)
  • u bubrege, da reguliraju izlučivanje tekućine (tako se mijenja volumen krvi u cirkulaciji)
  • u krvne žile, da se suze ili prošire (tako se mijenja kapacitet krvnih žila).

Stoga, ako se krvne žile rašire, što snižava krvni tlak, senzori odmah šalju signale u mozak i u srce da se ubrza srčana frekvencija, što će povećati količinu krvi koju srce izbacuje svake minute. Kao rezultat toga dobije se stabilno stanje, ili se tek malo povisi krvni tlak.

Ovi kompenzacijski mehanizmi imaju ipak samo ograničeno značenje. Na primjer, ukoliko osoba krvari srčana se frekvencija ubrza povećavajući tako minutni volumen, krvne se žile stisnu (kontrahiraju) smanjujući tako kapacitet krvnih žila. Međutim, ukoliko takova osoba naglo (iz)gubi veću količinu krvi navedeni su kompenzacijski mehanizmi nedostatni i krvni tlak pada. Ukoliko se krvarenje zaustavi tekućina iz preostalog dijela tijela prodire u cirkulaciju i započinje uspostavljanje volumena, a posljedično i krvnog tlaka. Na koncu se mogu i pojačano stvarati crvena krvna zrnca pa se tako ponovno u potpunosti uspostavi volumen krvi. Primjenom transfuzije krvi volumen se krvi uspostavlja brzo.

Niski krvni tlak može biti također posljedica poremećaja mehanizama koji održavaju krvni tlak. Na primjer, ako zbog raznih bolesti dođe do smanjenja sposobnosti živaca da provedu signale u mozak i tijelo tada kontrolni kompenzacijski mehanizmi ne funkcioniraju ispravno.

TABLICA 23-1

Odabrani slučajevi niskog tlaka

Promjene u kompenzacijskim mehanizmima

Uzroci

Smanjeni minutni volumen

Nenormalni srčani ritmovi

Oštećenje srčanog mišića

Bolesti srčanih valvula

Plućna embolija

Smanjeni volumen krvi

Veliko krvarenje

Proljev

Pretjerano znojenje

Pretjerano izlučivanje mokraće

Povećan kapacitet krvnih žila

Septični šok

Izlaganje velikoj vrućini

Vazodilatacijski lijekovi (nitrati, blokatori kalcijevih kanala, inhibitori angiotenzin konvertirajućeg enzima—ACE inhibitori)