Kako se zarazna bolest razvija

Većinu zaraznih bolesti uzrokuju mikroorganizmi koji napadnu tijelo i razmnožavaju se. Napad većine mikroorganizama započne kada prionu uz stanice osobe. Prianjanje je vrlo specifičan proces koji uključuje veze tipa “brava i ključ” između ljudske stanice i mikroorganizma. Ostaje li mikroorganizam u blizini mjesta navale ili se širi u udaljena sijela ovisi o čimbenicima kao što su proizvodi li otrove, enzime ili druge tvari.

Neki mikroorganizmi koji navale u tijelo proizvode toksine koji su otrovi a djeluju na obližnje ili udaljene stanice. Većina otrova sadrži sastojke koji se specifično vežu s molekulama na nekim stanicama (stanice mete), gdje uzrokuju bolest. Bolesti u kojima otrovi imaju središnju ulogu uključuju tetanus, sindrom toksičnog šoka i koleru. Nekoliko zaraznih bolesti uzrokuju otrovi koje proizvode mikroorganizmi izvan tijela. Jedan primjer je trovanje hranom koje uzrokuju stafilokoki.

Nakon navale, mikroorganizmi se moraju namnožiti da bi izazvali infekciju. Tada se može dogoditi jedna od triju stvari. Prvo, mikroorganizmi se mogu razmnožavati i nadvladati tjelesne obrambene snage. Taj proces može izazvati dovoljno štete da ubije osobu. Drugo, može se postići stanje ravnoteže stvarajući kroničnu infekciju. Tu bitku ne dobiju ni mikroorganizmi niti oboljela osoba. Treće, bolesnik može uz pomoć ili bez pomoći lijekova uništiti mikroorganizam koji navaljuje. Tim se procesom ponovno uspostavlja zdravlje i često osigurava trajni imunitet protiv druge infekcije istim mikroorganizmom.

Mnogi organizmi koji uzrokuju bolest imaju svojstva koja povećavaju težinu bolesti (virulencija) i opiru se tjelesnim mehanizmima obrane. Na primjer, neke bakterije proizvode enzime koji razgrađuju tkivo što omogućuje infekciji da se brže širi.

Neki mikroorganizmi imaju načine zaustavljanja obrambenih mehanizama tijela. Na primjer, mikroorganizam može ometati stvaranje protutijela u organizmu ili razvijanje T stanica (vrsta bijelih krvnih stanica) koje su specifično oboružane za napad na te mikroorganizme. Drugi imaju vanjske omotače (kapsule) koje su otporne pa ih bijele krvne stanice ne mogu progutati. Gljivica kriptokokus zapravo stvara deblju kapsulu nakon što uđe u pluća. Razlog: njena kapsula postaje debljom kada je okružena ugljičnim dioksidom, a u plućima ima više ugljičnog dioksida nego u zemlji, gdje gljivica normalno živi. Tjelesni mehanizmi obrane na taj način nisu tako učinkoviti kada kriptokokus zarazi pluća. Neke se bakterije opiru da budu raskoljene (otopljene) tvarima koje se kreću u krvnoj struji. Neke čak proizvode kemijske tvari koje se suprotstavljaju učincima antibiotika.

TABLICA 171-1

Koja vrsta odnosa postoji?

Između mikroorganizma i njegovog ljudskog domaćina javljaju se tri vrste odnosa:

• Simbiotski, pri kojemu imaju koristi i mikroorganizam i domaćin

• Komenzalni, pri kojemu mikroorganizam ima koristi, ali domaćin nema štete

• Parazitski, pri kojemu mikroorganizam ima koristi, a domaćin štetu

Bakterije i gljivice su najčešći mikroorganizmi koji imaju simbiotske i komenzalne odnose.